Çok dilli çocuk yetiştirmek: erken yaşta dört beş dilin kazandırdıkları

İki, üç ya da beş dille büyüyen çocuklar ilk kelimelerini zamanında söylüyor, bellekte ve dikkatte öne çıkıyor, yeni bir ülkeye daha kolay uyum sağlıyor. Araştırmaların tam olarak ne bulduğunu, bu avantajın hangi koşulla geldiğini ve taşınmaya nasıl hazırlanacağınızı anlatıyoruz.

Çok dilli çocuk yetiştirmek artık yalnızca diplomat ya da akademisyen ailelerinin işi değil. Evde Türkçe konuşan, anneannesiyle Kürtçe ya da Lazca konuşan, kreşte İngilizce şarkı söyleyen ve birkaç yıl sonra Almanya, Hollanda ya da Kanada'da okula başlayacak çocuklar bugün pek çok ailenin gerçeği. Araştırmalar bu çocukların dezavantajlı değil, avantajlı olduğunu gösteriyor: daha güçlü bir çalışma belleği, karşısındakini daha iyi anlama becerisi ve yeni bir ülkeye daha kolay uyum.

İki dille büyüyen çocuk ne zaman konuşur?

Ailelerin ilk sorusu hep aynıdır: iki ya da üç dil, konuşmayı geciktirir mi? Montreal'de Laura-Ann Petitto ve ekibi, doğuştan iki dil duyan 6 çocuğu bir yıl boyunca videoya kaydetti ve sonuçları 2001'de Journal of Child Language'de yayımladı. Bulgu netti: bu çocuklar «achieved their early linguistic milestones in each of their languages at the same time», yani her iki dildeki erken dil basamaklarına tek dillilerle aynı zamanda ulaştı. Araştırmacılar ayrıca iki dili birbirinden ayırma yeteneğinin ilk kelimelerden önce yerleşmiş olduğunu gösterdi.

Bu yüzden iki dilli bir bebeğin bir kelimeyi Türkçe, bir başkasını İngilizce söylemesi bir karışıklık değildir. Çocuk o an hangi kelimeyi daha iyi biliyorsa onu kullanır; iki dil de kendi yolunda ilerler.

Bir uzmana ne zaman danışmalı? Kural, tek dilli çocuklarla aynıdır. Çocuk hiçbir dilde sesinize tepki vermiyorsa, adını duyduğunda dönmüyorsa, işaret etmiyor ya da daha önce söylediği kelimeleri kaybediyorsa, bir çocuk doktoruna ve dil-konuşma terapistine gidin. Uzmana çocuğun duyduğu bütün dilleri anlatın; çocuğun kelimeleri dillere dağılmış olabilir ve gerçek tablo ancak hepsi birlikte sayıldığında görülür. Uzmanla birlikte her dil için ayrı bir hedef koyun ve evdeki dil planını bu hedeflere göre düzenleyin.

Bebeklikte daha ince bir dikkat

Çok dillilik ilk kelimelerden önce, dikkatin nasıl çalıştığında başlar. Koç Üniversitesi'nden Tilbe Göksun'un da yer aldığı uluslararası bir ekip, Singapur'da İngilizce ve Mandarin Çincesiyle büyüyen bebekleri 14, 19 ve 24 aylıkken test etti. Bebeklere bir figürün açık bir çayırda ya da sınırlı bir sokakta yürüdüğü kısa sahneler gösterildi. Sonuçlar 2023'te Journal of Experimental Child Psychology'de yayımlandı: iki dilli bebekler bu arka plan farklarına tek dilli bebeklerden daha uzun süre duyarlı kaldı ve tek dillilerde görülmeyen, çok daha ince ipuçlarını da fark etti.

Bir dilin ince farklarına kulak veren bebek, başka bir dilin ince farklarına da açık kalıyor. Dört ya da beş dilin aynı evde yan yana yaşayabilmesinin temelinde bu esneklik yatıyor.

Hollanda'daki Türk çocuklar: daha güçlü bir çalışma belleği

Türkçe konuşan ailelerin çocukları üzerine yapılmış en dikkat çekici araştırmalardan biri Utrecht Üniversitesi'nden geliyor. Elma Blom, Koç Üniversitesi'nden Aylin Küntay ve meslektaşları, Türkçe-Felemenkçe iki dilli 68 çocuğu Felemenkçe konuşan 52 tek dilli çocukla karşılaştırdı. İki dilli çocukların aileleri daha düşük gelirliydi ve çocukların Felemenkçe kelime hazinesi daha küçüktü; yani kâğıt üzerinde dezavantajlı bir gruptu.

Sonuç, 2014'te Journal of Experimental Child Psychology'de şöyle özetlendi: «bilingual Turkish-Dutch children showed cognitive gains in visuospatial and verbal working memory tests». Sosyoekonomik durum ve kelime bilgisi eşitlendiğinde, Türk çocuklar hem görsel-uzamsal hem sözel çalışma belleğinde öne çıktı; özellikle bilgiyi yalnızca saklamayı değil, işlemeyi gerektiren görevlerde. Araştırmacılar bu kazancın çocuğun iki dildeki yeterliliğiyle birlikte arttığını da gösterdi. Mesaj açık: Türkçeyi evde canlı tutmak, çocuğun yeni ülkedeki okul başarısının önünde bir engel değil, bir dayanaktır.

Dört beş dil: üçüncü dil ne kazandırır?

Çok dilli çocuk yetiştirmek isteyen aileler genellikle ikinci dilde durmaz. Türkçe, büyükanne ve büyükbabanın dili, İngilizce ve taşınılacak ülkenin dili bir araya geldiğinde dört dile kolayca ulaşılır; bakıcı ya da okul beşinci dili getirir. Gregory Poarch ve Janet van Hell, Hollanda'daki Radboud Üniversitesi'nde Almanya'da yaşayan 5-8 yaşındaki çocukları dört grupta inceledi: ikinci dil olarak İngilizce öğrenenler, Almanca-İngilizce iki dilliler, Almanca, İngilizce ve bir dil daha konuşan üç dilliler ve tek dilli Alman çocuklar. Dil düzeyi ve ailelerin sosyoekonomik durumu kontrol edildi.

2012'de Journal of Experimental Child Psychology'de yayımlanan sonuçlara göre iki dilliler ve üç dilliler, cazip ama yanlış tepkiyi bastırıp doğru olanı seçmeyi gerektiren çatışma çözme görevlerinde tek dilli akranlarından daha başarılıydı. Üçüncü dil çocuğun zihinsel kapasitesinden bir şey eksiltmedi; üç dilliler iki dillilerle aynı avantajı taşıdı.

Çok dilli ortam, empatiyi büyütür

Chicago Üniversitesi'nden Samantha Fan ve meslektaşları çocuklara, konuşan kişinin bakış açısından durumu görmeyi gerektiren bir oyun oynattı: masada iki benzer nesne vardı ama konuşan kişi bunlardan yalnızca birini görebiliyordu. 2015'te Psychological Science'ta yayımlanan sonuçlara göre tek dilli çocuklar, konuşanın neyi kastettiğini iki dilli çocuklardan çok daha sık yanlış anladı. Daha da önemlisi, kendisi iki dilli olmayan ama çok dilli bir çevrede büyüyen çocuklar da iki dilliler kadar başarılıydı. Etrafında farklı diller duyan çocuk, dünyaya başkasının gözünden bakmayı erkenden öğreniyor. Bu beceri yeni bir sınıfta, yeni bir mahallede ve yeni bir işte en çok ihtiyaç duyulan şeydir.

Asıl koşul: her gün, her dil

Bu kazanımlar kendiliğinden gelmez. Stephanie Place ve Erika Hoff, 25 aylık 29 çocuğun annelerinden çocuğun her gün ne kadar İspanyolca ve İngilizce duyduğunu kaydetmelerini istedi. Sonuçlar 2011'de Child Development'ta yayımlandı: her dilin çocuğun günündeki göreli payı, o dildeki düzeyini öngördü. Çocukla o dilde konuşan farklı kişilerin sayısı da ayrı bir etki gösterdi.

Dört beş dilli bir ev için bu, plan demektir. Anneanne Kürtçe konuşsun, baba Türkçe, anne İngilizce; taşınılacak ülkenin dili de her gün kısa ve sabit bir zaman alsın. Haftada bir uzun ders, her gün yapılan birkaç dakikanın yerini tutmaz. Bir dili tek bir kişiye bağlamak yerine, onu birden çok insanın sesinden duymak çocuğa daha çok şey kazandırır.

Evde dil planı nasıl kurulur?

Çok dilli bir evin sırrı kurallardan çok alışkanlıklardadır. İşe yarayan planlar genellikle birkaç basit adım üzerine kurulur.

• Her dile bir kişi ya da bir an verin. Baba her zaman Türkçe, anne İngilizce konuşabilir; ya da kahvaltı İngilizce, akşam yemeği Türkçe olabilir. Çocuk hangi dilin ne zaman geleceğini bildiğinde dili daha rahat kullanır.
• Dili birden çok sesten duyurun. Büyükanne, kuzenler, komşular, kreşteki öğretmen: aynı dili farklı insanlardan duymak kelime hazinesini genişletir.
• Okumayı ve yazmayı da düşünün. Evde konuşulan dilde kitap okumak ve okul yaşında harfleri öğrenmek, çocuğun o dili ilerde de korumasını sağlar.
• Karışık cümleleri düzeltmeyin. Çocuğun iki dili bir cümlede kullanması bir öğrenme aşamasıdır; doğru kelimeyi kendi cümlenizde tekrar etmeniz yeterlidir.
• Taşınmadan önce başlayın. Gideceğiniz ülkenin dilini birkaç ay önceden günlük hayata katın; çocuk yeni okulun ilk gününe tanıdık kelimelerle girsin.

Dört ya da beş dil bir yarış değildir. Bazı diller dönem dönem öne çıkar, bazıları geri çekilir. Önemli olan, her birinin çocuğun hayatında gerçek bir yeri, gerçek insanları ve gerçek bir anlamı olmasıdır.

Tatako: aile dilinin yanında ilk İngilizce kelimeler

Pek çok Türk aile için her gün eve eklenmesi gereken dil İngilizcedir: uluslararası okulların ve gidilecek ülkelerin çoğunda ortak dil. Tatako, iki dilli çocuk yetiştirmek isteyen anne babalar için hazırlandı. Anne ya da baba çocuğun yanında oturur ve dersi yönetir: çocuk kelimeyi İngilizce duyar, resimde bulur ve kendisi söyler. Derste okunacak bir şey yoktur; ipuçlarını ve çevirileri söyleyen rehber ses açılıp kapatılabilir.

Ailenin dili yerinde kalır, İngilizce onun yanına kelime kelime eklenir. Her dersten sonra yetişkin her kelimeyi işaretler: yeni, biraz daha tekrar, anlıyor, söyleyebiliyor. Henüz oturmamış kelimeler önce geri gelir, yeni kelimeler sırasını bekler. Tatako web'de, Apple ve Android cihazlarda çalışır: iPhone, iPad, Android telefon ve tabletler ve her bilgisayar.

İlk kelimeden yeni bir ülkedeki hayata

Joshua Hartshorne, Joshua Tenenbaum ve Steven Pinker, 2018'de Cognition dergisinde İngilizceyi ana dil ya da ikinci dil olarak konuşan 669.498 kişinin verisini analiz etti. Dilbilgisi öğrenme yeteneğinin neredeyse 17,4 yaşına kadar korunduğunu ve ardından istikrarlı biçimde düştüğünü gösterdiler. Çocuk gidilecek ülkenin diliyle ne kadar erken tanışırsa, bu altın dönemden o kadar çok yıl kullanır.

Ekonomistler bu erken tanışmanın yetişkin hayatındaki etkisini de ölçtü. Hoyt Bleakley ve Aimee Chin, ABD'nin 2000 nüfus sayımı verileriyle göçmenlerin ülkeye geliş yaşını bugünkü hayatlarıyla karşılaştırdı ve sonuçları 2010'da American Economic Journal: Applied Economics'te yayımladı: İngilizceye hâkimiyet, göçmen topluluğunun dışından biriyle evlenme olasılığını artırıyor ve bir kısım göçmen için kapalı hemşehri mahallelerinde yaşamayı azaltıyor. Kısacası, gidilen ülkenin dili o topluma açılan kapıdır.

Çok dilliliğin kazancı ömür boyu sürer. Ellen Bialystok, Fergus Craik ve Morris Freedman, Toronto'da demans tanısı almış 184 hastanın kayıtlarını inceledi ve 2007'de Neuropsychologia'da iki dillilerde belirtilerin tek dillilerden 4 yıl sonra ortaya çıktığını bildirdi.

Murblz, çocuklu ailelerin taşınmasında nasıl yanınızda olur

Küçük çocukla taşınmak daha büyük bir dosya demektir: ailenin her üyesi için oturum izni, doğum ve aşı belgeleri, şehir ve okul seçimi, çocuğun yaşına uygun bir takvim. Murblz uzmanı ailenize uygun ülkeyi ve yolu seçer, dosyaları eksiksiz hazırlar ve her adıma bir tarih koyar. Bir ailenin Almanya oturum izni yolculuğunu okuyun ya da Kanada'daki bütün oturum yollarına göz atın. Destek ücretini Murblz uzmanı sohbette hesaplar.

Sık sorulan sorular