دوزبانگی کودک: از اولین کلمه تا زندگی در کشوری تازه

کودکان دوزبانه‌ی ترکی‌فارسی، کردی‌فارسی و ارمنی‌فارسی در پژوهش‌های ایرانی حافظه‌ی بهتر و زبان سوم قوی‌تری داشتند. این‌جا می‌خوانید پژوهش‌ها دقیقًا چه یافته‌اند، چه شرطی این مزیت را می‌سازد و چرا همین مزیت در مهاجرت به کار می‌آید.

کودکی که از نخستین ماه‌ها دو زبان می‌شنود، فقط دو مجموعه کلمه یاد نمی‌گیرد. پژوهش‌هایی که روی کودکان ترک‌زبان، کردزبان و ارمنی‌زبان در ایران انجام شده نشان می‌دهد این کودکان در حافظه، در فهم زبان و در یادگیری زبان سوم جلوترند. همین مزیت روزی که خانواده به کشوری تازه می‌رود به کار می‌آید: کودک زودتر می‌فهمد، زودتر دوست پیدا می‌کند و زودتر جای خودش را در مدرسه و جامعه پیدا می‌کند.

دوزبانگی کودک در خانه‌های ایرانی

ایران خودش کشوری چندزبانه است. میلیون‌ها کودک در خانه ترکی آذربایجانی، کردی، لری، عربی یا ارمنی می‌شنوند و در مدرسه به فارسی درس می‌خوانند. برای همین، بعضی از جدی‌ترین داده‌ها درباره‌ی دوزبانگی کودک از همین کلاس‌ها به دست آمده است. اگر در خانه‌ی شما هم دو زبان شنیده می‌شود، یا می‌خواهید از حالا انگلیسی یا زبان کشور مقصد را به روز کودک اضافه کنید، آنچه این پژوهش‌ها یافته‌اند مستقیم به تصمیم شما مربوط است.

حافظه‌ی بهتر: پژوهش روی 488 دانش‌آموز ایرانی

رضا کرمی‌نوری و همکارانش در دانشگاه اوربرو سوئد، با همکاری پژوهشگران ایرانی، 488 دانش‌آموز را در چهار آزمایش بررسی کردند و نتیجه را در سال 2008 در مجله‌ی Scandinavian Journal of Psychology منتشر کردند. شرکت‌کنندگان سه گروه بودند: یک‌زبانه‌های فارسی، دوزبانه‌های ترکی‌فارسی و دوزبانه‌های کردی‌فارسی، در سه گروه سنی 9 تا 10، 13 تا 14 و 16 تا 17 سال. بچه‌ها جمله و کلمه به خاطر می‌سپردند و در آزمون‌های روانی کلامی شرکت می‌کردند.

نتیجه یکدست بود. به تعبیر پژوهشگران، «In all four experiments, a positive effect of bilingualism was found on episodic and semantic memory tasks»؛ یعنی در هر چهار آزمایش، دوزبانگی اثر مثبتی بر حافظه‌ی رویدادی و حافظه‌ی معنایی داشت. این اثر در کودکان بزرگ‌تر پررنگ‌تر بود، و فرقی نمی‌کرد آزمون به زبان اول برگزار شود یا به زبان دوم. پس مزیت حاصل خود تجربه‌ی دو زبان است، نه آشنایی با یک زبان خاص.

فهم عمیق‌تر زبان

دوزبانگی فقط حافظه را تقویت نمی‌کند. ایرانی و پورمحمد در موسسه‌ی علوم شناختی و مغز دانشگاه شهید بهشتی، کودکان دوزبانه‌ی کردی‌فارسی را با کودکان یک‌زبانه‌ی فارسی در بخش کلامی آزمون کارکردهای اجرایی دلیس‌کاپلان مقایسه کردند. نتایج در سال 2023 در Applied Neuropsychology: Child منتشر شد: کودکان دوزبانه در آزمون «بیست سؤال» و آزمون «بافت کلمه» بهتر از یک‌زبانه‌ها عمل کردند. این دو آزمون می‌سنجند کودک چطور با پرسیدن، فرضیه‌ها را کنار می‌گذارد و چطور معنای کلمه‌ای ناآشنا را از جمله‌های اطرافش حدس می‌زند؛ همان مهارتی که کودک در اولین روزهای مدرسه در کشوری تازه هر لحظه به آن نیاز دارد.

پژوهشی تازه‌تر از کرمانشاه همین مسیر را تا مغز دنبال کرده است. گلشنی، کپینسکا، غلامی و گلستانی، پژوهشگرانی از دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه و دانشگاه وین، افرادی را که فارسی و کردی را هم‌زمان آموخته بودند با یک‌زبانه‌ها مقایسه کردند و نتیجه را در سال 2024 در Scientific Reports منتشر کردند. دوزبانه‌ها در حافظه‌ی رویدادی بهتر بودند، حافظه‌شان فقط در همین گروه با توان مهار ذهنی ارتباط داشت، و در چند ناحیه‌ی مغز که با زبان، کنترل اجرایی و حافظه درگیرند حجم ماده‌ی خاکستری بیشتری داشتند.

زبان سوم آسان‌تر است

خانواده‌هایی که به مهاجرت فکر می‌کنند اغلب می‌پرسند: کودکی که در خانه ترکی یا کردی و در مدرسه فارسی می‌شنود، با زبان سوم چه می‌کند؟ کشاورز و آستانه در سال 2004 در International Journal of Bilingual Education and Bilingualism پاسخی روشن دادند. آن‌ها 30 دوزبانه‌ی ترکی‌فارسی، 30 دوزبانه‌ی ارمنی‌فارسی و 30 یک‌زبانه‌ی فارسی را مقایسه کردند؛ همه دختر، 17 تا 18 ساله و در سطح متوسط آموزش زبان انگلیسی. دوزبانه‌ها در آزمون واژگان انگلیسی از یک‌زبانه‌ها بهتر بودند. و در میان دوزبانه‌ها، ارمنی‌فارسی‌ها که زبان اولشان را هم شفاهی و هم در کلاس آموخته بودند از ترکی‌فارسی‌ها که زبان اول را فقط شفاهی یاد گرفته بودند موفق‌تر بودند.

این جزئیات برای پدر و مادر اهمیت دارد. خواندن و نوشتن به زبان خانه، کنار حرف زدن به آن، پایه‌ی محکم‌تری برای زبان بعدی می‌سازد. زبان مادری را رها نکنید تا جا برای انگلیسی باز شود؛ همان زبان مادری راه انگلیسی را هموار می‌کند.

کودک چندزبانه دیگران را بهتر می‌فهمد

سامانتا فن و همکارانش در دانشگاه شیکاگو کودکان را در بازی‌ای آزمودند که در آن باید از نگاه گوینده به موقعیت نگاه می‌کردند تا بفهمند منظورش کدام شیء است. نتیجه در سال 2015 در مجله‌ی Psychological Science منتشر شد: کودکان یک‌زبانه بسیار بیشتر از کودکان دوزبانه منظور گوینده را اشتباه فهمیدند. نکته‌ی جالب‌تر این بود که کودکانی که خودشان دوزبانه نبودند ولی در محیطی چندزبانه بزرگ شده بودند هم به اندازه‌ی دوزبانه‌ها موفق بودند. شنیدن زبان‌های مختلف در اطراف کودک، او را به دیدن دنیا از چشم دیگران عادت می‌دهد؛ مهارتی که در همسایگی، کلاس و محل کار تازه بیش از هر چیز به کار می‌آید.

سه، چهار یا پنج زبان در یک خانه

بسیاری از خانواده‌های ایرانی پیش از مهاجرت سه زبان در خانه دارند: زبان مادری، فارسی و انگلیسی. پس از مهاجرت، زبان کشور مقصد هم اضافه می‌شود و گاهی زبان پنجمی از مدرسه یا پرستار. گیدو پوآرخ و ژانت فان هل در دانشگاه رادبود هلند کودکان 5 تا 8 ساله را در دو آزمایش سنجیدند: یادگیرندگان انگلیسی به عنوان زبان دوم، دوزبانه‌های آلمانی‌انگلیسی، سه‌زبانه‌های آلمانی‌انگلیسی با یک زبان دیگر، و یک‌زبانه‌های آلمانی. سطح زبان و وضعیت اقتصادی‌اجتماعی خانواده‌ها کنترل شده بود. نتیجه که در سال 2012 در Journal of Experimental Child Psychology منتشر شد نشان داد دوزبانه‌ها و سه‌زبانه‌ها در حل تعارض، یعنی کنار گذاشتن پاسخ وسوسه‌انگیز و انتخاب پاسخ درست، از یک‌زبانه‌ها بهتر بودند. زبان سوم از توان ذهنی کودک چیزی کم نکرد.

شرط اصلی: هر روز، با هر زبان

مزیت‌های دوزبانگی خودبه‌خود به دست نمی‌آیند. پلیس و اریکا هاف از مادران 29 کودک 25 ماهه خواستند هر روز ثبت کنند کودک چه مقدار اسپانیایی و انگلیسی می‌شنود. نتیجه که در سال 2011 در Child Development منتشر شد روشن بود: سهم نسبی هر زبان از روز کودک سطح او را در آن زبان پیش‌بینی می‌کرد. تعداد افراد مختلفی که با کودک به آن زبان حرف می‌زدند هم اثر جداگانه‌ای داشت.

برای خانه‌ای که دو، سه یا حتی چهار و پنج زبان در آن شنیده می‌شود، این یعنی برنامه. پدربزرگ ترکی حرف بزند، مادر فارسی، و زبانی که خانواده می‌خواهد با آن مهاجرت کند هر روز زمان کوتاه و ثابتی در روز کودک داشته باشد. جلسه‌ی طولانی هفته‌ای یک‌بار جای چند دقیقه‌ی هر روز را نمی‌گیرد.

Tatako: انگلیسی از اولین کلمه‌ها، کنار زبان خانه

برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی، زبانی که باید هر روز به خانه اضافه شود انگلیسی است: زبان مدرسه‌های بین‌المللی و زبان مشترک بیشتر کشورهای مقصد. Tatako برای پدر و مادری ساخته شده که کودک دوزبانه بزرگ می‌کنند. پدر یا مادر کنار کودک می‌نشیند و درس را هدایت می‌کند: کودک کلمه را به انگلیسی می‌شنود، آن را در تصویر پیدا می‌کند و خودش می‌گوید. چیزی برای خواندن در درس نیست، و صدای راهنما را که نکته‌ها و ترجمه‌ها را می‌گوید می‌توان روشن یا خاموش کرد.

زبان خانواده سر جایش می‌ماند و انگلیسی کلمه به کلمه کنارش می‌نشیند. پس از هر درس، بزرگ‌تر برای هر کلمه علامت می‌گذارد: تازه، تکرار بیشتر، می‌فهمد، می‌گوید. کلمه‌هایی که هنوز لرزان‌اند زودتر برمی‌گردند و کلمه‌های تازه منتظر نوبت می‌مانند. Tatako در وب و روی دستگاه‌های Apple و Android کار می‌کند: iPhone، iPad، گوشی‌ها و تبلت‌های Android و هر کامپیوتری.

از اولین کلمه تا زندگی در کشوری تازه

جاشوا هارتسهورن، جاشوا تننبام و استیون پینکر در سال 2018 در مجله‌ی Cognition داده‌های 669,498 نفر را که انگلیسی زبان اول یا دومشان بود تحلیل کردند. آن‌ها نشان دادند توانایی یادگیری دستور زبان تقریبًا تا 17.4 سالگی حفظ می‌شود و پس از آن پیوسته کاهش می‌یابد. هرچه کودک زودتر با زبان کشور مقصد آشنا شود، سال‌های بیشتری از این دوره‌ی طلایی در اختیار دارد.

اقتصاددانان هم اثر این آشنایی زودهنگام را در زندگی بزرگسالی دیده‌اند. هویت بلیکلی و ایمی چین با داده‌های سرشماری سال 2000 آمریکا سن ورود مهاجران را با زندگی امروزشان مقایسه کردند و نتیجه را در سال 2010 در American Economic Journal: Applied Economics منتشر کردند: تسلط بر انگلیسی احتمال ازدواج با کسی از بیرون از جامعه‌ی مهاجر را بالا می‌برد و برای بخشی از مهاجران زندگی در محله‌های بسته‌ی هم‌وطنان را کم می‌کند. به زبان ساده، زبان کشور مقصد درِ ورود به آن جامعه است.

و سود دوزبانگی تا پایان عمر همراه آدم می‌ماند. الن بیالیستوک، فرگس کریک و موریس فریدمن پرونده‌ی 184 بیمار مبتلا به زوال عقل را در تورنتو بررسی کردند و در سال 2007 در Neuropsychologia نوشتند که نشانه‌های بیماری در دوزبانه‌ها 4 سال دیرتر از یک‌زبانه‌ها ظاهر شد.

Murblz چطور خانواده‌ها را در مهاجرت با کودک همراهی می‌کند

مهاجرت با کودک یعنی پرونده‌ای بزرگ‌تر: اقامت برای هر عضو خانواده، مدارک تولد و واکسن، انتخاب شهر و مدرسه، و زمانی که با سن کودک جور باشد. مشاور Murblz کشور و مسیر مناسب خانواده‌ی شما را انتخاب می‌کند، پرونده‌ها را آماده می‌کند و برای هر مرحله تاریخ می‌گذارد. داستان خانواده‌ای که با مهاجرت به ترکیه کنار پسرشان زندگی تازه‌ای ساختند را بخوانید، یا همه‌ی راه‌های اقامت در کانادا را ببینید. هزینه‌ی همراهی را مشاور Murblz در گفت‌وگو حساب می‌کند.

پرسش‌های پرتکرار