Song ngữ là gì: lợi ích cho trẻ nhỏ và hành trang khi ra nước ngoài

Trẻ phân biệt hai ngôn ngữ từ trước khi biết nói, trẻ song ngữ không chậm nói, và người đến nước mới từ nhỏ học tiếp cao hơn. Đây là những gì khoa học đã chứng minh, và vì sao ngôn ngữ từ sớm giúp cả gia đình ra nước ngoài dễ dàng hơn.

Chi tiết

Song ngữ là gì? Trong tâm lý học phát triển, trẻ song ngữ là trẻ nghe và dùng hai ngôn ngữ đều đặn trong cuộc sống hằng ngày, thường từ những năm đầu đời. Ví dụ: tiếng Việt của bố mẹ và tiếng Anh ở trường mầm non, hoặc tiếng Việt của mẹ và tiếng Đức của bố. Nhiều gia đình Việt lo rằng hai ngôn ngữ cùng lúc sẽ làm con rối và chậm nói. Hàng chục năm nghiên cứu về trẻ sơ sinh, trẻ mẫu giáo, người trưởng thành và người nhập cư đã trả lời câu hỏi này rõ ràng. Bài viết tổng hợp các công trình đã đăng trên tạp chí khoa học, trong đó có những nghiên cứu với chính trẻ em nói tiếng Việt, và giải thích vì sao bắt đầu từ sớm giúp con thích nghi nhanh khi gia đình chuyển ra nước ngoài.

Song ngữ bắt đầu trước cả lời nói đầu tiên

Whitney Weikum, Janet Werker và các cộng sự tại Đại học British Columbia đăng kết quả trên tạp chí Science năm 2007. Nhóm nghiên cứu cho trẻ xem video người nói tiếng Anh và tiếng Pháp nhưng tắt tiếng. Trẻ 4 tháng và 6 tháng tuổi nhận ra khi người trên màn hình chuyển sang ngôn ngữ khác, chỉ nhờ nhìn chuyển động của khuôn miệng. Đến 8 tháng tuổi, chỉ những em bé lớn lên với cả tiếng Pháp và tiếng Anh còn làm được điều đó. Các tác giả gọi đây là “a surprisingly early preparedness for visual language discrimination”, tức một sự sẵn sàng sớm đến bất ngờ để phân biệt ngôn ngữ bằng mắt.

Lầm tưởng: hai ngôn ngữ làm trẻ rối và chậm nói

Erika Hoff và các cộng sự tại Đại học Florida Atlantic so sánh trẻ song ngữ Anh–Tây Ban Nha và trẻ đơn ngữ từ 22 đến 30 tháng tuổi, hai nhóm có hoàn cảnh gia đình tương đương. Kết quả đăng trên Journal of Child Language năm 2012. Khi so từng ngôn ngữ riêng lẻ, trẻ đơn ngữ có nhiều từ hơn. Khi cộng vốn từ của cả hai ngôn ngữ, hai nhóm “comparable on a measure of total vocabulary”, tức ngang bằng nhau về tổng vốn từ. Trình độ của trẻ trong mỗi ngôn ngữ tỉ lệ thuận với lượng thời gian trẻ được nghe ngôn ngữ đó.

Nói cách khác, trẻ song ngữ không học chậm hơn. Trẻ chia lượng từ vựng cho hai kho, và tổng số từ vẫn bằng các bạn cùng tuổi. Bố mẹ chỉ nên đếm từ của con trong cả hai ngôn ngữ. Còn nếu trẻ chậm nói ở cả hai thứ tiếng, đó là lý do để gặp bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu, không phải lý do để bỏ một ngôn ngữ.

Nghiên cứu với trẻ em nói tiếng Việt

Giang Phạm, hiện là giáo sư tại Đại học Bang San Diego, và Kathryn Kohnert theo dõi 33 trẻ nói tiếng Việt là ngôn ngữ thứ nhất và tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai tại Mỹ. Kết quả đăng trên Child Development năm 2014. Lúc bắt đầu, các em trung bình 7,3 tuổi. Mỗi năm một lần, trong bốn năm liền, các em làm tám bài kiểm tra, bốn bài cho mỗi ngôn ngữ, về vốn từ và tốc độ xử lý từ. Nghiên cứu ghi nhận “positive growth in each language”, tức cả hai ngôn ngữ đều tiến bộ. Tiếng Anh tăng nhanh hơn và dần trở thành ngôn ngữ mạnh hơn. Đây là bài học quan trọng cho gia đình ra nước ngoài: tiếng của nước sở tại sẽ tự mạnh lên, còn tiếng Việt cần được giữ chủ động ở nhà.

Năm 2023, Giang Phạm công bố bài tổng quan trên Journal of Speech, Language, and Hearing Research, tổng kết hơn 15 năm nghiên cứu với trẻ nói tiếng Việt ở bậc mầm non và tiểu học, cả trẻ song ngữ lẫn đơn ngữ. Chương trình nghiên cứu bắt đầu với trẻ song ngữ ở Mỹ và mở rộng thành hợp tác quốc tế tại Việt Nam, với ba hướng chính: phát triển song ngữ điển hình, khả năng đọc của học sinh ở Việt Nam và rối loạn phát triển ngôn ngữ trong tiếng Việt. Các công cụ đánh giá tiếng Việt do nhóm xây dựng được công bố công khai cho chuyên gia và nhà nghiên cứu.

Crystal Tran, Maria Arredondo và Hanako Yoshida theo dõi trẻ 3 tuổi, 3 tuổi rưỡi và 4 tuổi, cả đơn ngữ lẫn song ngữ, ở Mỹ, Argentina và Việt Nam. Nhóm trẻ Việt Nam đến từ Đồng Nai, trong đó có trẻ song ngữ Việt–Quảng Đông. Kết quả đăng trên Bilingualism: Language and Cognition năm 2019 cho thấy “a significant bilingualism effect on cognitive control processes”, tức tác động rõ rệt của song ngữ lên khả năng kiểm soát nhận thức, cụ thể là chú ý chọn lọc, chuyển đổi và ức chế.

Chú ý, trí nhớ và tư duy

Olusola Adesope và các cộng sự gộp dữ liệu của 63 nghiên cứu với tổng cộng 6.022 người tham gia. Phân tích tổng hợp đăng trên Review of Educational Research năm 2010 kết luận “bilingualism is reliably associated with several cognitive outcomes”, tức song ngữ gắn liền một cách đáng tin cậy với nhiều kết quả nhận thức: kiểm soát chú ý tốt hơn, trí nhớ làm việc tốt hơn, nhận thức về ngôn ngữ sâu hơn và khả năng tư duy trừu tượng, biểu tượng tốt hơn.

Lợi ích kéo dài cả đời. Ellen Bialystok, Fergus Craik và Morris Freedman tại Toronto xem hồ sơ của 228 bệnh nhân đến phòng khám trí nhớ và chọn ra 184 người được chẩn đoán sa sút trí tuệ, 51% trong số đó nói hai ngôn ngữ. Kết quả đăng trên Neuropsychologia năm 2007: “The bilinguals showed symptoms of dementia 4 years later than monolinguals”, tức người song ngữ xuất hiện triệu chứng sa sút trí tuệ muộn hơn người đơn ngữ 4 năm, trong khi các chỉ số khác tương đương.

Vì sao nên bắt đầu sớm

Joshua Hartshorne, Joshua Tenenbaum và Steven Pinker phân tích câu trả lời của 669.498 người nói tiếng Anh, cả người bản ngữ lẫn người học. Kết quả đăng trên Cognition năm 2018. Khả năng học ngữ pháp được duy trì “preserved almost to the crux of adulthood”, tức gần như đến ngưỡng trưởng thành, cụ thể là khoảng 17,4 tuổi, rồi giảm dần. Để đạt trình độ như người bản ngữ, người học cần bắt đầu sớm hơn nhiều so với mốc đó. Những năm đầu đời là khoảng thời gian dài nhất và thuận lợi nhất để một ngôn ngữ mới trở thành của riêng trẻ.

Hành trang khi ra nước ngoài

Hai nhà kinh tế học Hoyt Bleakley và Aimee Chin nghiên cứu người nhập cư đến Mỹ từ khi còn nhỏ. Kết quả đăng trên Review of Economics and Statistics năm 2004 cho thấy trình độ tiếng Anh có tác động tích cực đáng kể lên thu nhập của những người này khi trưởng thành, phần lớn thông qua con đường học vấn. Trẻ đến nơi ở mới khi đã có nền tảng ngôn ngữ học tiếp lên cao hơn, và học vấn đó chuyển thành công việc tốt hơn.

Ở trường, trẻ song ngữ hiểu giáo viên từ những tuần đầu, kết bạn nhanh hơn và không phải mất một năm chỉ để làm quen với tiếng mới. Ở nhà, tiếng Việt giữ kết nối với ông bà và với cội nguồn. Với bố mẹ, con thích nghi nhanh có nghĩa là cả nhà ổn định nhanh hơn. Các bước chuẩn bị giấy tờ và lộ trình cho cả gia đình được trình bày trong bài cách đi định cư nước ngoài.

Ba, bốn hay năm ngôn ngữ

Sayuri Schroeder và Viorica Marian tại Đại học Northwestern phân tích hệ quả nhận thức của việc biết ba ngôn ngữ trên International Journal of Bilingualism năm 2017. Ở người cao tuổi, người tam ngữ có lợi thế dự trữ nhận thức lớn hơn người song ngữ. Ở trẻ em và người trẻ, “trilinguals were found to exhibit the same advantages as bilinguals”, tức người tam ngữ có cùng lợi thế kiểm soát ức chế như người song ngữ. Ngôn ngữ thứ ba không làm mất đi những gì ngôn ngữ thứ hai mang lại.

Điều kiện để mỗi ngôn ngữ phát triển là thời lượng nghe. Như nghiên cứu của Hoff đã cho thấy, trình độ của trẻ ở mỗi ngôn ngữ đi theo lượng thời gian trẻ được nghe ngôn ngữ đó. Gia đình muốn con lớn lên với bốn hoặc năm ngôn ngữ cần cho mỗi ngôn ngữ một chỗ cố định trong ngày: tiếng Việt của gia đình, tiếng của nước sẽ đến và tiếng Anh cho thế giới rộng hơn. Những buổi ngắn mỗi ngày hiệu quả hơn một buổi dài mỗi tuần.

Với tiếng Anh, những buổi ngắn như vậy bắt đầu với app học tiếng anh cho bé Tatako. Ứng dụng được thiết kế để bố mẹ và con học những từ đầu tiên cùng nhau: bố mẹ dẫn dắt, bé nghe một từ, tìm từ đó trong bức tranh rồi tự nói ra. Bé chỉ nghe và nói, không cần biết đọc. Tiếng Việt của gia đình vẫn giữ nguyên, tiếng Anh được thêm vào từng từ một. Tatako dùng được trên web, thiết bị Apple và Android: iPhone, iPad, điện thoại và máy tính bảng Android, cũng như mọi máy tính. Ứng dụng được xây dựng dựa trên nghiên cứu tâm lý học nhận thức, bắt đầu với tiếng Anh và đang chuẩn bị thêm các ngôn ngữ khác.

Murblz đồng hành cùng gia đình có con nhỏ

Con sẵn sàng về ngôn ngữ là một nửa của chuyến chuyển nhà suôn sẻ. Nửa còn lại là tình trạng cư trú của cả gia đình. Murblz chọn quốc gia và diện thị thực phù hợp với nghề nghiệp, ngân sách và độ tuổi của con, chuẩn bị đầy đủ giấy tờ cho bố mẹ và con, sắp xếp thứ tự nộp hồ sơ để mọi người có tình trạng cư trú cùng lúc, và lên kế hoạch trường học cho năm đầu tiên. Các lộ trình cư trú được tổng hợp tại trang các diện cư trú ở nước ngoài. Chi phí dịch vụ do quản lý của chúng tôi báo theo yêu cầu.

Nếu gia đình bạn đang tính chuyện ra nước ngoài cùng con nhỏ, để làm việc, học tập hay định cư lâu dài, chuyên gia Murblz lên kế hoạch cư trú, giấy tờ và năm đầu tiên của con ở nơi ở mới, phù hợp với hoàn cảnh của gia đình bạn. Lập kế hoạch cho gia đình tôi

Câu hỏi thường gặp